Giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh do vợ làm chủ có phải là giao dịch liên kết không?

Giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh khi mua bán hàng hóa với nhau có phải là giao dịch liên kết hay không là vấn đề nhiều doanh nghiệp quan tâm, đặc biệt là trường hợp giao dịch giữa chồng là chủ doanh nghiệp và vợ là chủ hộ kinh doanh. Việc xác định đúng bản chất giao dịch giúp doanh nghiệp biết có cần kê khai, lập hồ sơ giao dịch liên kết và thực hiện các nghĩa vụ thuế liên quan hay không, từ đó hạn chế rủi ro khi cơ quan thuế kiểm tra, thanh tra.

Giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh do vợ làm chủ có phải là giao dịch liên kết không?

Trong thực tế, giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh do người thân trong gia đình đứng tên. Đặc biệt, trường hợp chồng là chủ doanh nghiệp, vợ là chủ hộ kinh doanh thường khiến doanh nghiệp băn khoăn liệu giao dịch giữa hai bên có bị xem là giao dịch liên kết hay không, từ đó có phát sinh nghĩa vụ kê khai và lập hồ sơ giao dịch liên kết hay không.

Để làm rõ vấn đề này, cùng MAN – Master Accountant Network xem xét tình huống cụ thể sau:

Có giao dịch liên kết giữa chồng chủ doanh nghiệp và vợ chủ hộ kinh doanh mua bán hàng hóa với nhau không?

Việc xác định quan hệ liên kết hiện nay căn cứ vào khoản 2 Điều 1 (phạm vi điều chỉnh) và điểm g khoản 2 Điều 5 (các bên có quan hệ liên kết) của Decree 132/2020/ND-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Decree 20/2025/ND-CP.

Theo điểm g khoản 2 Điều 5 Nghị định 132/2020/NĐ-CP:

“Quan hệ liên kết phát sinh khi hai doanh nghiệp cùng được điều hành hoặc chịu sự kiểm soát về nhân sự, tài chính và hoạt động kinh doanh bởi các cá nhân có quan hệ gia đình, trong đó có quan hệ vợ – chồng”.

Điểm mấu chốt nằm ở chủ thể, quy định chỉ áp dụng cho mối quan hệ giữa hai doanh nghiệp. Trong khi đó, hộ kinh doanh không phải là doanh nghiệp theo pháp luật hiện hành. Vì vậy, trường hợp một bên là doanh nghiệp (do chồng làm chủ) và một bên là hộ kinh doanh (do vợ làm chủ) không thuộc các trường hợp được liệt kê là bên có quan hệ liên kết.

Nói cách khác, pháp luật hiện chưa quy định rằng chủ sở hữu doanh nghiệp và chủ hộ kinh doanh có quan hệ vợ chồng là các bên liên kết. Do đó:

• Giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh của vợ không phải là giao dịch liên kết.
• Người nộp thuế không phải kê khai Phụ lục giao dịch liên kết khi quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) năm cho riêng giao dịch này.

Đây là một cập nhật quan trọng giúp nhiều hộ gia đình kinh doanh yên tâm về nghĩa vụ kê khai. Tuy vậy, nguyên tắc giá thị trường và đầy đủ hóa đơn, chứng từ hợp lệ vẫn phải được tuân thủ như mọi giao dịch thông thường khác.

Vì sao quan hệ vợ chồng không làm phát sinh giao dịch liên kết trong trường hợp này?

Nhiều người thường hiểu rằng chỉ cần hai bên có quan hệ gia đình, đặc biệt là vợ chồng, thì mọi giao dịch phát sinh giữa hai bên đều là giao dịch liên kết. Tuy nhiên, cách hiểu này chưa chính xác.

Quy định về giao dịch liên kết tập trung vào mối quan hệ kiểm soát, chi phối hoặc điều hành giữa các bên thuộc phạm vi áp dụng. Việc hai cá nhân có quan hệ hôn nhân không phải là căn cứ duy nhất để xác định giao dịch liên kết.

Cụ thể:

• Giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh là hai chủ thể kinh doanh khác nhau.
• Chủ doanh nghiệp và chủ hộ kinh doanh có quan hệ vợ chồng nhưng không thuộc trường hợp được quy định là hai bên liên kết theo quy định hiện hành.
• Việc mua bán hàng hóa giữa hai bên không tự động trở thành giao dịch liên kết chỉ vì có quan hệ gia đình.

Vì vậy, cần đánh giá dựa trên quy định pháp luật thay vì chỉ dựa vào mối quan hệ cá nhân giữa các bên.

Doanh nghiệp có cần kê khai giao dịch liên kết khi mua hàng từ hộ kinh doanh của vợ?

Trong trường hợp giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh, mà doanh nghiệp do chồng làm chủ sở hữu mua hàng từ hộ kinh doanh do vợ làm chủ, doanh nghiệp không phải kê khai phụ lục giao dịch liên kết trong hồ sơ quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp nếu giao dịch chỉ phát sinh dựa trên quan hệ mua bán hàng hóa thông thường.

Tuy nhiên, giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh vẫn cần đảm bảo các chứng từ liên quan đến hoạt động mua bán được thực hiện đầy đủ như:

• Hợp đồng mua bán hàng hóa;
• Hóa đơn, chứng từ hợp pháp;
• Hồ sơ giao nhận hàng hóa;
• Chứng từ thanh toán theo quy định;
• Tài liệu chứng minh hoạt động mua bán thực tế.

Giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh không thuộc phạm vi giao dịch liên kết không đồng nghĩa doanh nghiệp được bỏ qua các yêu cầu về tính hợp lệ của chi phí và chứng từ kế toán, thuế.

Những trường hợp được xác định là giao dịch liên kết năm 2026

Để hiểu vì sao trường hợp trên không bị dính quan hệ liên kết, nên đối chiếu với toàn bộ danh sách các hình thức liên kết theo khoản 2 Điều 5 Nghị định 132/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 20/2025/NĐ-CP): 

• An enterprise directly or indirectly holds at least 25% of the equity of the owner of the other enterprise.
• Both businesses have at least 25% of owner's equity held directly or indirectly by a third party.
• Một doanh nghiệp là cổ đông lớn nhất về vốn góp và nắm giữ trực tiếp hoặc gián tiếp ít nhất 10% tổng số cổ phần của doanh nghiệp kia.
• Một doanh nghiệp bảo lãnh hoặc cho doanh nghiệp khác vay vốn dưới bất kỳ hình thức nào, với điều kiện tổng dư nợ vay ít nhất bằng 25% vốn góp của chủ sở hữu của doanh nghiệp đi vay và chiếm trên 50% tổng dư nợ các khoản nợ trung và dài hạn của doanh nghiệp đi vay.
• Một doanh nghiệp chỉ định trên 50% thành viên ban lãnh đạo điều hành, hoặc chỉ định một thành viên có quyền quyết định chính sách tài chính/kinh doanh của doanh nghiệp kia.
• Hai doanh nghiệp cùng có trên 50% thành viên ban lãnh đạo, hoặc cùng có một thành viên ban lãnh đạo có quyền quyết định chính sách tài chính/kinh doanh, được chỉ định bởi một bên thứ ba.
• Hai doanh nghiệp được điều hành hoặc kiểm soát về nhân sự, tài chính và hoạt động kinh doanh bởi các cá nhân có quan hệ gia đình: vợ chồng; cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, cha dượng, mẹ kế, cha mẹ vợ, cha mẹ chồng; con đẻ, con nuôi, con riêng, con dâu, con rể; anh chị em ruột và các quan hệ tương ứng; ông bà nội ngoại; cháu nội ngoại; cô, dì, chú, cậu, bác ruột và cháu ruột.
• Hai cơ sở kinh doanh có quan hệ trụ sở chính và cơ sở thường trú, hoặc cùng là cơ sở thường trú của tổ chức, cá nhân nước ngoài.
• Các doanh nghiệp chịu sự kiểm soát của một cá nhân thông qua vốn góp hoặc trực tiếp tham gia điều hành.
• Các trường hợp khác mà doanh nghiệp chịu sự điều hành, kiểm soát, quyết định trên thực tế đối với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp kia.
• Doanh nghiệp phát sinh giao dịch nhượng/nhận chuyển nhượng vốn góp ít nhất 25% vốn góp trong kỳ tính thuế; hoặc vay, cho vay ít nhất 10% vốn góp tại thời điểm phát sinh giao dịch với cá nhân điều hành, kiểm soát doanh nghiệp hoặc với cá nhân thuộc các quan hệ gia đình nêu tại mục (7).
• Tổ chức tín dụng với công ty con, công ty kiểm soát hoặc công ty liên kết của tổ chức tín dụng theo Luật Các tổ chức tín dụng.

Đối với tiêu chí về quan hệ gia đình đều gắn với doanh nghiệp, không mở rộng tới hộ kinh doanh. Đây chính là lý do giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh của vợ nằm ngoài phạm vi điều chỉnh. 

Những lưu ý để không nhầm lẫn về nghĩa vụ tuân thủ

Giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh chỉ đúng với trường hợp mua bán hàng hóa giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Nhưng ranh giới này dễ thay đổi nếu mô hình kinh doanh của gia đình phát triển hoặc tái cấu trúc. Một vài tình huống cần đặc biệt lưu ý:

• Chuyển hộ kinh doanh thành doanh nghiệp: Khi cả hai bên đều là doanh nghiệp và cùng chịu sự kiểm soát của hai vợ chồng, khi đó sẽ hình thành mối quan hệ liên kết, kéo theo nghĩa vụ kê khai giao dịch liên kết. 
• Phát sinh quan hệ vay hoặc cho vay, góp vốn chéo giữa các thành viên trong gia đình theo ngưỡng tại mục (4) và (11). 
• Giá mua bán bất hợp lý so với thị trường: Dù không phải giao dịch liên kết, cơ quan thuế vẫn có thể rà soát tính hợp lý của chi phí, hóa đơn và bản chất giao dịch.

Chỉ với sai sót trong quá trình nhận diện quan hệ liên kết hoặc thiếu hồ sơ chứng minh giá thị trường có thể dẫn đến truy thu, ấn định thuế và xử phạt khi thanh tra. 

Doanh nghiệp cần làm gì để đảm bảo tuân thủ quy định về giao dịch liên kết?

Để hạn chế sai sót, doanh nghiệp nên chủ động:

• Kiểm tra danh sách các bên có giao dịch phát sinh trong năm;
• Đối chiếu với các trường hợp được xác định là bên liên kết;
• Lưu trữ đầy đủ hồ sơ, chứng từ chứng minh giao dịch;
• Theo dõi các thay đổi của chính sách thuế liên quan đến giao dịch liên kết.

Với doanh nghiệp chưa có đội ngũ chuyên sâu về thuế, việc tham khảo dịch vụ tư vấn giao dịch liên kết có thể giúp rà soát quan hệ liên kết, đánh giá nghĩa vụ kê khai và hạn chế rủi ro trong quá trình quyết toán thuế.

Trường hợp doanh nghiệp thuộc đối tượng phải thực hiện nghĩa vụ theo quy định, việc lập hồ sơ giao dịch liên kết đầy đủ sẽ giúp doanh nghiệp có cơ sở chứng minh phương pháp xác định giá và tính phù hợp của giao dịch khi cơ quan thuế yêu cầu. 

Conclude

Giao dịch giữa doanh nghiệp và hộ kinh doanh phát sinh hoạt động mua bán hàng hóa không được xem là giao dịch liên kết. Việc xác định có thuộc phạm vi giao dịch liên kết hay không cần căn cứ vào các tiêu chí về quan hệ liên kết, khả năng kiểm soát, chi phối và các điều kiện theo quy định pháp luật thuế hiện hành.

Để hạn chế rủi ro trong quá trình vận hành, doanh nghiệp nên chủ động rà soát các bên có giao dịch phát sinh, đánh giá đúng nghĩa vụ thuế và cập nhật quy định liên quan. Với các trường hợp phức tạp hoặc có nhiều giao dịch với bên liên quan, hãy Contact MAN – Master Accountant Network now để được tư vấn và hỗ trợ chuyên sâu giúp doanh nghiệp kiểm soát rủi ro, đảm bảo tuân thủ và chủ động khi làm việc với cơ quan thuế.

References: Law Library

Contact information MAN – Master Accountant Network

• Address: Số 19A, Đường 43, Phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh
• Mobile/Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622
• E-mail: man@man.net.vn
• Google Business Profile: Xem Google Business Profile của MAN – Master Accountant Network 
• LinkedIn Founder: Xem hồ sơ LinkedIn của chuyên gia Lê Hoàng Tuyên 

Phụ trách sản xuất và kiểm duyệt nội dung chuyên môn bởi: Ông Lê Hoàng Tuyên – Sáng lập viên (Founder) & CEO MAN – Master Accountant Network. Ông là Kiểm toán viên CPA Việt Nam với hơn 30 năm kinh nghiệm sâu sắc trong lĩnh vực Kế toán, Kiểm toán, Thuế và Tư vấn Pháp lý doanh nghiệp.

Giải đáp thắc mắc về giao dịch giữa chồng chủ doanh nghiệp và vợ chủ hộ kinh doanh