Một hợp đồng dịch vụ quản lý được ký đầy đủ với công ty mẹ, hóa đơn hợp lệ, thanh toán qua ngân hàng nhưng khi kiểm tra, cơ quan thuế vẫn loại toàn bộ chi phí. Lý do không nằm ở giấy tờ, mà ở chỗ doanh nghiệp không chứng minh được mình thực sự nhận được lợi ích gì. Đó chính là hệ quả trực tiếp của nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết được quy định tại Điều 6 Nghị định 255/2026/NĐ-CP. Nghị định này có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, thay thế Nghị định 132/2020/NĐ-CP và Nghị định 20/2025/NĐ-CP, áp dụng từ kỳ tính thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2026. Bài viết dưới đây giúp doanh nghiệp hiểu đúng nguyên tắc này trước mùa quyết toán đầu tiên theo quy định mới.
Nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết là gì?
Nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết là “luật chơi” để trả lời hai câu hỏi cốt lõi mà cả người nộp thuế lẫn cơ quan thuế đều phải xử lý:
- Giao dịch giữa các bên liên kết thực chất là gì? Ai thực sự làm gì, ai sở hữu tài sản, ai gánh rủi ro, ai nhận lợi ích.
- Nếu các bên là độc lập, họ có giao dịch với cùng mức giá, cùng tỷ suất lợi nhuận như vậy không? Tức là đối chiếu với giao dịch độc lập trong điều kiện tương đồng.
Hai câu hỏi này tương ứng với hai khoản của Điều 6 Nghị định 255/2026/NĐ-CP, văn bản quy định nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết hiện hành.
- Khoản 1 xác định bản chất giao dịch liên kết;
- Khoản 2 quy định cách so sánh giao dịch liên kết với giao dịch độc lập.
Đây là nền tảng để thực hiện nguyên tắc giao dịch độc lập tại Điều 3 Nghị định, đồng thời là bước bắt buộc trước khi lựa chọn phương pháp xác định giá tại Điều 13, Điều 14, Điều 15.
Trước khi áp dụng nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết, doanh nghiệp cần xác định chính xác mình có quan hệ liên kết hay không. Nhiều trường hợp phát sinh từ những giao dịch tưởng như đơn giản, chẳng hạn quan hệ liên kết khi vay tiền giám đốc từ 10% vốn góp chủ sở hữu trở lên.
Ngược lại, có những khoản vay lớn nhưng không làm phát sinh quan hệ liên kết, doanh nghiệp có thể tham khảo thêm bài viết vay ngân hàng có phải giao dịch liên kết không để tránh kê khai thừa hoặc thiếu.
Bản chất hoạt động, giao dịch quyết định nghĩa vụ thuế

Khoản 1 Điều 6 Nghị định 255/2026/NĐ-CP quy định:
Phân tích, so sánh giao dịch liên kết thực hiện theo nguyên tắc bản chất hoạt động, giao dịch quyết định nghĩa vụ thuế để xác định bản chất giao dịch liên kết
Đây là nguyên tắc đầu tiên và cũng là nguyên tắc quan trọng nhất trong toàn bộ nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết. Hình thức pháp lý không phải là căn cứ cuối cùng; điều cơ quan thuế quan tâm là các bên thực sự đã làm gì.
Đối chiếu hợp đồng pháp lý với thực tiễn thực hiện
Nghị định quy định:
Bản chất giao dịch được đối chiếu giữa hợp đồng pháp lý hoặc văn bản, thỏa thuận giao dịch của các bên liên kết với thực tiễn thực hiện của các bên. Trường hợp người nộp thuế phát sinh giao dịch liên kết nhưng không có thỏa thuận bằng văn bản hoặc thỏa thuận không phù hợp nguyên tắc giao dịch độc lập hoặc thực tế thực hiện không phù hợp nguyên tắc giao dịch độc lập giữa các bên không có quan hệ liên kết, giao dịch liên kết phải được xác định theo đúng bản chất kinh doanh giữa các bên độc lập, cụ thể: Bên liên kết nhận doanh thu, lợi nhuận từ giao dịch liên kết với người nộp thuế phải có quyền sở hữu và kiểm soát rủi ro kinh doanh đối với các tài sản, hàng hóa, dịch vụ, nguồn lực, quyền mang lại lợi ích kinh tế và các quyền tạo ra thu nhập từ cổ phần, cổ phiếu và các công cụ tài chính khác và người nộp thuế phát sinh chi phí từ giao dịch với bên liên kết phải nhận được lợi ích, giá trị kinh tế trực tiếp hoặc góp phần tạo ra doanh thu, giá trị gia tăng cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của người nộp thuế phù hợp nguyên tắc giao dịch độc lập.
Từ quy định trên, có thể rút ra 3 trường hợp giao dịch liên kết phải được xác định lại theo đúng bản chất kinh doanh giữa các bên độc lập:
- Có giao dịch liên kết nhưng không có thỏa thuận bằng văn bản;
- Có thỏa thuận nhưng thỏa thuận không phù hợp nguyên tắc giao dịch độc lập;
- Có thỏa thuận nhưng thực tế thực hiện không phù hợp nguyên tắc giao dịch độc lập giữa các bên không có quan hệ liên kết.
Đồng thời, Nghị định đặt ra hai “phép thử” tương ứng với hai chiều của dòng tiền:
| Giao dịch | Yêu cầu theo khoản 1 Điều 6 |
| Bên liên kết nhận doanh thu, lợi nhuận từ người nộp thuế | Phải có quyền sở hữu và kiểm soát rủi ro kinh doanh đối với tài sản, hàng hóa, dịch vụ, nguồn lực, quyền mang lại lợi ích kinh tế và các quyền tạo ra thu nhập từ cổ phần, cổ phiếu, công cụ tài chính khác |
| Người nộp thuế phát sinh chi phí từ giao dịch với bên liên kết | Phải nhận được lợi ích, giá trị kinh tế trực tiếp hoặc góp phần tạo ra doanh thu, giá trị gia tăng cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, phù hợp nguyên tắc giao dịch độc lập |
Ví dụ minh họa: Công ty A tại Việt Nam trả phí bản quyền thương hiệu cho công ty liên kết B ở nước ngoài. Nếu B chỉ là pháp nhân đứng tên đăng ký nhãn hiệu, không có nhân sự quản lý, không chi phí phát triển và không kiểm soát rủi ro liên quan đến thương hiệu, thì theo nguyên tắc bản chất, việc B nhận khoản phí này khó được chấp nhận là phù hợp nguyên tắc giao dịch độc lập. Tương tự, nếu A trả phí dịch vụ hỗ trợ cho công ty mẹ nhưng không có biên bản, báo cáo, email trao đổi hay kết quả công việc nào cho thấy A thực sự hưởng lợi, khoản chi phí đó có rủi ro bị loại trừ khi xác định thu nhập chịu thuế.
Xác định bản chất bằng thông tin, chứng cứ, dữ liệu thực tế
Điều 6 tiếp tục quy định:
Bản chất giao dịch được xác định bằng phương pháp thu thập thông tin, chứng cứ, dữ liệu về giao dịch, rủi ro của các bên liên kết trong thực tiễn hoạt động sản xuất kinh doanh.
Nói cách khác, theo nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết, bản chất giao dịch không được suy đoán, mà phải được chứng minh bằng dữ liệu. Trên thực tế, bộ chứng cứ thường gồm:
- Hợp đồng, phụ lục, chính sách giá nội bộ tập đoàn;
- Biên bản nghiệm thu, báo cáo công việc, email, nhật ký thời gian;
- Sơ đồ tổ chức, mô tả chức năng nhân sự;
- Tài liệu thể hiện bên nào ra quyết định và bên nào chịu tổn thất khi rủi ro xảy ra (tồn kho, nợ khó đòi, biến động tỷ giá, bảo hành…).
Đây cũng là nội dung trọng tâm của phân tích chức năng, tài sản, rủi ro (FAR) trong Hồ sơ quốc gia.
Phân tích, so sánh giao dịch liên kết với giao dịch độc lập

Sau khi xác định đúng bản chất, bước tiếp theo trong nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết là đặt giao dịch đó cạnh các giao dịch độc lập để kiểm tra mức giá, tỷ suất lợi nhuận hoặc tỷ lệ phân bổ lợi nhuận có hợp lý hay không.
Coi trọng bản chất và thực tiễn hơn thỏa thuận bằng văn bản
Khoản 2 Điều 6 Nghị định 255/2026/NĐ-CP quy định:
Căn cứ đối chiếu các hợp đồng, văn bản, thỏa thuận và quan hệ kinh tế, thương mại, tài chính trong các giao dịch liên kết của người nộp thuế là dữ liệu, thực tế thực hiện giao dịch giữa các bên liên kết để so sánh với các quyết định kinh doanh có thể được các bên độc lập chấp thuận trong điều kiện tương đồng. Nguyên tắc đối chiếu áp dụng trong phân tích, so sánh coi trọng bản chất và thực tiễn kinh doanh, rủi ro gánh chịu của các bên liên kết hơn là các thỏa thuận bằng văn bản.
Điểm then chốt là các bên độc lập có chấp thuận quyết định kinh doanh này không: Một doanh nghiệp độc lập sẽ không chấp nhận lỗ triền miên nhiều năm chỉ để duy trì hợp đồng gia công với một khách hàng duy nhất, hoặc trả phí dịch vụ cho một đối tác mà mình không nhận được giá trị gì. Khi quyết định của các bên liên kết khác xa logic kinh doanh thông thường, nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết cho phép ưu tiên thực tế thực hiện và rủi ro thực sự gánh chịu, thay vì câu chữ trên hợp đồng.
Ví dụ minh họa: Hợp đồng gia công giữa công ty con tại Việt Nam và công ty mẹ ghi rõ công ty mẹ chịu toàn bộ rủi ro thị trường và tồn kho. Tuy nhiên, thực tế công ty con tự mua nguyên vật liệu, tự chịu hàng tồn kho chậm luân chuyển và ghi nhận lỗ khi đơn hàng bị hủy. Khi đó, việc phân tích so sánh sẽ dựa trên rủi ro thực tế mà công ty con gánh chịu, không dựa trên điều khoản phân bổ rủi ro trong hợp đồng.
Bảo đảm tính tương đồng và điều chỉnh khác biệt trọng yếu
Yêu cầu thứ hai của khoản 2 Điều 6 là:
Phân tích, so sánh phải đảm bảo tính tương đồng giữa doanh nghiệp thực hiện giao dịch độc lập với doanh nghiệp có giao dịch liên kết hoặc giao dịch độc lập với giao dịch liên kết, không có yếu tố khác biệt ảnh hưởng trọng yếu đến mức giá; tỷ suất lợi nhuận hoặc tỷ lệ phân bổ lợi nhuận giữa các bên. Trường hợp có yếu tố khác biệt ảnh hưởng trọng yếu đến mức giá; tỷ suất lợi nhuận hoặc tỷ lệ phân bổ lợi nhuận, phải phân tích, xác định và thực hiện điều chỉnh loại trừ yếu tố khác biệt trọng yếu đó thông qua so sánh các yếu tố quy định tại Điều 7, Điều 10 Nghị định này và phù hợp với từng phương pháp xác định giá giao dịch liên kết quy định tại Điều 13, Điều 14, Điều 15 Nghị định này.
Quy định này có thể hiểu theo ba tầng:
- Tương đồng là điều kiện tiên quyết: Đối tượng so sánh có thể là doanh nghiệp độc lập (so với doanh nghiệp có giao dịch liên kết) hoặc giao dịch độc lập (so với giao dịch liên kết).
- Không được có khác biệt trọng yếu ảnh hưởng đến mức giá, tỷ suất lợi nhuận hoặc tỷ lệ phân bổ lợi nhuận giữa các bên.
- Nếu có khác biệt trọng yếu, phải phân tích, xác định và điều chỉnh loại trừ thông qua so sánh các yếu tố tại Điều 7, Điều 10 Nghị định 255/2026/NĐ-CP, đồng thời phù hợp với phương pháp xác định giá tại Điều 13, Điều 14, Điều 15 Nghị định 255/2026/NĐ-CP.
Theo Điều 13, Điều 14, Điều 15, các phương pháp xác định giá giao dịch liên kết gồm:
- Phương pháp so sánh giá giao dịch độc lập;
- Phương pháp giá bán lại;
- Phương pháp giá vốn cộng lãi;
- Phương pháp tỷ suất lợi nhuận thuần;
- Phương pháp phân bổ lợi nhuận giữa các bên các liên kết.
Với phương pháp so sánh giá giao dịch độc lập, khác biệt nhỏ về đặc tính sản phẩm hay điều khoản giao hàng cũng có thể ảnh hưởng trọng yếu đến giá.
Với phương pháp so sánh tỷ suất lợi nhuận thuần, mức độ tương đồng về chức năng, tài sản sử dụng và rủi ro gánh chịu thường quan trọng hơn sự giống nhau tuyệt đối về sản phẩm. Vì vậy, khi áp dụng nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết, việc lựa chọn phương pháp và lựa chọn đối tượng so sánh phải đi cùng nhau, không thể tách rời.
Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 17 Nghị định 255/2026/NĐ-CP lần đầu quy định thứ tự ưu tiên cơ sở dữ liệu dùng để tìm đối tượng so sánh:
- Dữ liệu được công bố công khai (bao gồm Cơ sở dữ liệu quốc gia);
- Sau đó đến cơ sở dữ liệu thương mại;
- Và cuối cùng là cơ sở dữ liệu quản lý thuế.
Doanh nghiệp cần trình bày rõ nguồn dữ liệu để kết quả so sánh có sức thuyết phục.
Áp dụng nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết vào thực tế
Để biến nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết thành hồ sơ có thể “đứng vững” khi kiểm tra, doanh nghiệp có thể triển khai theo 5 bước:
- Lập danh mục giao dịch liên kết: Rà soát toàn bộ giao dịch mua bán hàng hóa, dịch vụ, tài sản, vay và cho vay, mượn và cho mượn với bên liên kết trong kỳ.
- Đối chiếu hợp đồng với thực tế: So sánh điều khoản đã ký với cách các bên thực sự thực hiện; ghi nhận mọi điểm lệch.
- Thu thập chứng cứ về chức năng, tài sản, rủi ro: Chứng minh bên nhận thu nhập có quyền sở hữu và kiểm soát rủi ro; bên phát sinh chi phí nhận được lợi ích kinh tế.
- Chọn phương pháp và đối tượng so sánh tương đồng: Theo Điều 13, 14, 15 và thứ tự ưu tiên cơ sở dữ liệu tại Điều 17.
- Phân tích, điều chỉnh khác biệt trọng yếu: Lượng hóa và loại trừ các khác biệt ảnh hưởng đến giá, tỷ suất lợi nhuận, tỷ lệ phân bổ lợi nhuận trước khi kết luận.
Một số sai sót thường gặp khi áp dụng nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết:
| Sai sót | Rủi ro |
| Chỉ dựa vào hợp đồng, không có bằng chứng thực hiện | Giao dịch bị xác định lại theo bản chất; chi phí có thể bị loại trừ |
| Phí dịch vụ nội bộ không chứng minh được lợi ích nhận được | Không đáp ứng yêu cầu tại khoản 1 Điều 6 |
| Chọn đối tượng so sánh khác chức năng, khác thị trường | Kết quả so sánh bị bác bỏ do không đảm bảo tính tương đồng |
| Bỏ qua khác biệt trong yếu, không thực hiện điều chỉnh | Mức giá, tỷ suất lợi nhuận không được chấp nhận |
| Thông tin chức năng, rủi ro mâu thuẫn giữa các hồ sơ | Hồ sơ thiếu tin cậy, tăng nguy cơ bị ấn định thuế |
Với doanh nghiệp có nhiều loại giao dịch hoặc chuỗi giá trị phức tạp, việc thực hiện đúng các bước trên đòi hỏi kinh nghiệm phân tích FAR và kỹ năng xử lý cơ sở dữ liệu. Sử dụng dịch vụ lập hồ sơ giao dịch liên kết chuyên nghiệp giúp doanh nghiệp chuẩn hóa Hồ sơ quốc gia, Hồ sơ toàn cầu theo đúng Nghị định 255/2026/NĐ-CP ngay từ kỳ quyết toán 2026.
Vì sao doanh nghiệp cần nắm vững nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết?
Nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết không chỉ là lý thuyết dành cho chuyên gia giá chuyển nhượng, mà còn tác động trực tiếp đến kết quả kinh doanh và nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp:
- Là căn cứ để cơ quan thuế xác định lại giá: Khi giao dịch không phù hợp bản chất hoặc không tương đồng với giao dịch độc lập, cơ quan thuế có cơ sở điều chỉnh giá, tỷ suất lợi nhuận, thu nhập chịu thuế.
- Quyết định chi phí nào được trừ: Chi phí trả cho bên liên kết chỉ được chấp nhận khi chứng minh được lợi ích, giá trị kinh tế thực tế.
- Quyết định chất lượng hồ sơ xác định giá: Phân tích FAR, lựa chọn đối tượng so sánh và điều chỉnh khác biệt đều phải tuân theo nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết tại Điều 6.
- Giúp doanh nghiệp chủ động: Rà soát sớm giúp phát hiện điểm yếu, điều chỉnh chính sách giá nội bộ trước khi kê khai quyết toán thay vì bị động khi kiểm tra.
Kết luận
Điều 6 Nghị định 255/2026/NĐ-CP đặt ra hai trụ cột:
- Bản chất hoạt động, giao dịch quyết định nghĩa vụ thuế;
- Và so sánh với giao dịch độc lập trong điều kiện tương đồng.
Hiểu và áp dụng đúng nguyên tắc phân tích và so sánh giao dịch liên kết giúp doanh nghiệp xây dựng hồ sơ có chứng cứ thuyết phục, lựa chọn phương pháp xác định giá phù hợp và hạn chế rủi ro bị điều chỉnh, ấn định thuế ngay từ kỳ tính thuế 2026.
Nếu doanh nghiệp chưa chắc giao dịch của mình đã phản ánh đúng bản chất, hoặc cần đánh giá lại đối tượng so sánh, chính sách giá nội bộ trước mùa quyết toán, dịch vụ tư vấn giao dịch liên kết của MAN sẵn sàng đồng hành từ khâu rà soát đến hoàn thiện hồ sơ.
Liên hệ ngay với MAN – Master Accountant Network để được hỗ trợ và tư vấn miễn phí.
Thông tin liên hệ MAN – Master Accountant Network
- Địa chỉ: Số 19A, Đường 43, Phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh
- Mobile/Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622
- Email: man@man.net.vn
- Google Business Profile: Xem Google Business Profile của MAN – Master Accountant Network
- LinkedIn Founder: Xem hồ sơ LinkedIn của chuyên gia Lê Hoàng Tuyên
Phụ trách sản xuất và kiểm duyệt nội dung chuyên môn bởi: Ông Lê Hoàng Tuyên – Sáng lập viên (Founder) & CEO MAN – Master Accountant Network. Ông là Kiểm toán viên CPA Việt Nam với hơn 30 năm kinh nghiệm sâu sắc trong lĩnh vực Kế toán, Kiểm toán, Thuế và Tư vấn Pháp lý doanh nghiệp.



